Let op: manipulatie is een complexe vorm van ongewenst gedrag, vandaar dat het een grote lap tekst is om het gedrag goed te begrijpen en te weten wat jij er precies aan kunt doen. 

Manipulatie is een vorm van ongewenst gedrag. Er is sprake van beïnvloeding waarbij iemand probeert jou iets te laten doen, accepteren of nalaten dat vooral in zijn of haar voordeel is en niet of nauwelijks in dat van jou, of waarbij die verhouding gaandeweg scheef raakt. Dat is niet altijd direct zichtbaar. In eerste instantie kan het juist lijken alsof er sprake is van wederzijds voordeel, dankbaarheid, een eerlijke afspraak of een prettige relatie. Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer iemand hulp krijgt die hij of zij daadwerkelijk nodig heeft, maar tegelijkertijd schuldgevoel gebruikt om meer gedaan te krijgen of een onevenredig groot deel van zijn of haar verantwoordelijkheden bij een ander neerlegt. Uiteindelijk profiteert iemand die dit gedrag vertoont (de manipulator) dan meer van de situatie dan redelijk of gezond is voor de ander.

Een van de vervelende kanten van manipulatie is zéker bij nieuwe mensen dat je er vaak pas later achter komt dat er dus geen voordeel voor jou is en dat dit ook nooit de ware bedoeling is geweest van de manipulator in kwestie.

Een andere vervelende kant is dat er manipulerende mensen in de familie kunnen zitten, die dat gedrag al heel lang vertonen en waar je vaak al als kind mee te maken hebt gehad.

In beide gevallen overkomt dit gedrag je, daar kun je in die zin niet zoveel aan doen; tenzij je met name de nieuwe mensen op de een of andere manier al heel snel doorhebt, je mensen snel kunt lezen. Maar: je kunt ook in een opwelling iets voor iemand doen, wat vervolgens kan betekenen dat je ze net een vinger hebt gegeven, waarna diegene de hele hand en arm pakt.

Vormen en doelen

Heel concreet kan manipulatie gaan om de volgende doelen: iemand die geld leent zonder de bedoeling dit terug te betalen. Ook kan iemand proberen jou werk te laten doen waar hij of zij zelf geen zin in heeft, jou verantwoordelijk maken voor zijn of haar problemen, of proberen een situatie naar eigen voordeel te sturen.

Manipulatie komt in veel vormen voor. De een gebruikt mooie praatjes en overtuigende argumenten, de ander werkt met schuldgevoelens, boosheid, medelijden of zielig gedrag. De vorm verschilt, maar het doel is hetzelfde: invloed uitoefenen, die bepaald niet in wederzijds voordeel is. Manipulatief gedrag volgt vaak patronen, veel vormen van manipulatie zijn voorspelbaar. Iemand doet bijvoorbeeld een verzoek. Wanneer jij weigert, volgt mogelijk:

• aandringen;
• onderhandelen;
• schuldgevoel;
• boosheid;
• teleurstelling tonen;

Dat betekent niet automatisch dat jouw beslissing verkeerd was. Vaak is dit simpelweg een poging om je alsnog zo ver te krijgen dat je toegeeft.

Stevig gesteld: mensen die manipuleren houden lang niet altijd voldoende rekening met jouw belangen, grenzen, tijd, energie of geld. Of dat bewust gebeurt of niet, maakt voor het effect vaak weinig verschil. Eén keer toegeven wordt niet altijd gezien als een gunst of uitzondering, maar kan juist leiden tot nieuwe verwachtingen en verdere aanspraken. Wat begon met een kleine concessie kan zelfs uitgroeien tot een patroon waarin jij steeds meer geeft en steeds minder terugkrijgt. Daarbij bestaat geen garantie dat eerdere hulp, loyaliteit of inzet worden gewaardeerd; het komt vaak voor dat die nauwelijks nog lijken mee te tellen zodra jij een grens stelt.

Het gaat voor Support42 nadrukkelijk om het gedrag en niet zozeer om de benaming van in dit geval iemand die manipuleert. Dat kun je een manipulator noemen, maar dat ook letterlijk tegen diegene zeggen heeft geen zin in de zin van dat zo’n benaming het gedrag niet gaat veranderen. Iemand kan zich juist aangevallen voelen, wat een vervelende discussie kan opleveren in plaats van rust.

Manipulerend gedrag kan heel hardnekkig zijn, iets wat iemand mogelijk al van kinds af aan doet, of dat nu betekent dat diegene een ander graag voor zich aan het werk zet, of zielig doen om z’n zin te krijgen. Daar gaat iemand niet zomaar mee ophouden, omdat het vaak al jaren lang resultaat heeft opgeleverd. Dit is dus best anders dan bijvoorbeeld pestgedrag; daarvan is het vooral de bedoeling dat iemand gewoon niets zegt of typt, wat met zelfbeheersing te maken heeft. Iemand die dit gedrag vertoont wil juist iets voor elkaar krijgen, dat doel neem je niet zomaar weg. Jij gaat daar alleen niet (meer) aan mee werken.

De acties

De eerste vraag die je jezelf kunt stellen bij zo’n iemand is wat jullie band is: is het iemand die je na die ontmoeting waarschijnlijk nooit meer tegen gaat komen, of niet meer mee in gesprek zult gaan: kun je gewoon nee tegen zeggen, zonder ook maar iets uit te hoeven leggen. Is het een familielid, dan is gepaste afstand belangrijk. Er zijn een paar do’s en dont’s als het gaat om hoe handig om te gaan met iemand die graag manipuleert. 

Don’ts

Veel mensen die met manipulatief gedrag te maken krijgen proberen eerst de ander te overtuigen. Ze leggen uit:

• waarom het gedrag niet prettig is;
• waarom het niet eerlijk is;
• welke gevolgen het heeft.

Dat kan zinvol zijn, maar reken er niet op dat één of meer gesprekken jarenlang gedrag zullen veranderen.

Richt je daarom vooral op wat je zelf kunt beïnvloeden: je eigen keuzes, grenzen en reacties.

Wat je ook niet moet doen is de persoon zelf veroordelen en ook over diegene praten. Dit kan snel gaan richting iemand zwart maken of zelfs karaktermoord plegen. Ook al klopt het inhoudelijk allemaal wat je over iemand zegt, je voedt de band op deze manier, houdt deze zelfs in stand. De kans is groot dat wat je over iemand zegt weer – via via – bij jou terug zal komen, wat je dan moet gaan verdedigen. Dit is helemaal niet nodig en ook niet effectief.

Do’s

Een verzoek is geen verplichting. Dat iemand iets van je vraagt betekent niet dat je verplicht bent daarmee akkoord te gaan. Je mag:

• nee zeggen;
• bedenktijd vragen;
• voorwaarden stellen;
• het gesprek beëindigen;
• afstand nemen.

Je hoeft een weigering niet uitgebreid te verdedigen. Een eenvoudig "nee", "dat ga ik niet doen" of "dat past mij niet" is voldoende. Zie ook de theoretische achtergrond van assertiviteit. Verdere tips:

• Bepaal eerst wat jij zelf wilt: voordat je reageert op argumenten, emoties of druk, is het verstandig eerst voor jezelf duidelijk te hebben wat jij wilt.
• Reageer op het inhoudelijke verzoek, niet op de druk. Vraag jezelf af: is er nieuwe informatie gekomen, of probeert iemand vooral mijn gevoel te beïnvloeden? Wanneer de feiten niet veranderen, hoeft jouw beslissing dat meestal ook niet te doen.
• Wees duidelijk en consequent, onduidelijkheid nodigt vaak uit tot verdere discussie.

Een duidelijke reactie werkt meestal beter:

• "Nee."
• "Dat ga ik niet doen."
• "Daar werk ik niet aan mee."
• "Dat past mij niet."

Hoe consequenter je bent, hoe duidelijker jouw grens wordt. Belangrijk om te weten: van jouw ‘nee’ mag de ander weet iets vinden vanuit de vrijheid van meningsuiting. Maar ook daar hoef jij niets mee te doen behalve zeggen/schrijven dat die mening – in Nederland – volledig is toegestaan. Punt. Dit is misschien wat bot geformuleerd, maar wel duidelijk.

Afhankelijkheidsrelaties

De lastigste situaties ontstaan wanneer er sprake is van een afhankelijkheidsrelatie.

Denk aan:

• gezamenlijke kinderen;
• een gezamenlijke woning;
• een lopende scheiding;
• financiële afhankelijkheid;
• een werkrelatie.

Volledig afstand nemen is dan vaak niet direct mogelijk. De uitdaging wordt dan niet om de ander te veranderen, maar om een werkbare manier te vinden om met elkaar om te gaan. Probeer gesprekken zo veel mogelijk zakelijk, feitelijk en concreet te houden. Leg belangrijke afspraken waar mogelijk vast op papier, met handtekening.

Begrijpen is niet hetzelfde als toestaan

Het kan best zijn dat iemand een moeilijke jeugd heeft gehad, onzeker is of nooit heeft geleerd op een gezonde manier met anderen om te gaan. Dat kan verklaren waarom iemand zich gedraagt zoals hij of zij doet. Een verklaring is echter geen verplichting om het gedrag te accepteren. Je kunt begrip hebben voor iemand en tegelijkertijd duidelijke grenzen stellen.

Veiligheid

Tot nu toe zijn de inzichten, tips en trucs erop gericht om met redelijkheid manipulerend gedrag voor jou op te lossen. In vele gevallen zal dat ook werken; maar helaas niet in alle. Er zijn mensen die kortsluiting krijgen als ze hun zin niet krijgen, iets niet of niet snel genoeg gebeurt. Die kunnen overgaan tot verbaal of fysiek geweld. Bij een scheldpartij mag je weglopen of het telefoongesprek beëindigen, bij fysiek geweld moet je jezelf in veiligheid brengen en zo nodig de politie of beveiliging bellen/roepen. Sommige mensen reageren extreem op grenzen of afwijzingen. Wanneer sprake is van bedreiging, intimidatie of geweld staat je veiligheid voorop.

Inzichten voor zij die kritisch naar zichzelf willen kijken

Als een soort service is deze tekst geplaatst op de website. Als iemand benieuwd is naar het eigen manipulatieve gedrag, mag je iemand hier op wijzen. Als jij bent geconfronteerd met je gedrag en uit nieuwgierigheid op deze pagina bent beland: welkom, doe er je voordeel mee. Klik hier.